Feliks Koneczny - "Dzieje administracji w Polsce w zarysie"

Związek z Litwą był związkiem społeczeństw i krajów wielce nierównych pod względem cywilizacyjnym, a zatem różnych też co do urządzeń prawnych. Państwo litewskie składało się z dwóch odmiennych w tej dziedzinie części: z Letuwy pogańskiej i z prawosławnej Rusi litewskiej. "Litwa" nie jest pojęciem etnograficznem, lecz tylko geograficznem i państwowem. Litwa sięgała w latach 1362- 1569 aż do Kijowa i dalej, bo Kijowszczyzna była w owym okresie częścią państwa litewskiego. Litwa jest wszędzie tam, gdzie jest Wielkie Księstwo Litewskie, a zatem Ruś do tego W. Księstwa należąca jest również Litwą. Np. na Litwie jest Grodno, zwane wyraźnie "ruskiem" od samego początku w źródłach historycznych. Ale nie wszystko, co litewskie, jest letuwskie. Nie każdy Litwin jest Letuwinem. Letuwa jest częścią tylko Litwy i to częścią znacznie mniejszą. Pośród ludności Litwy stanowili Letuwini od początku drobną tylko mniejszość.

Język letuwski nie był piśmiennym, a łaciny w Litwie nie znano; toteż urzędowym językiem był i pozostał aż do końca istnienia W. Księstwa język ruski.

Ludność Litwy - ani letuwska, ani ruska - nie posiadała żadnych praw politycznych. Wszelkie urządzenia państwowe były tam społeczeństwu narzucone przez dynastję. Wszystko polegało na przymusie; pod tym względem stała Litwa z roku 1386 niżej, niż Polska Mieszka I, gdyż społeczeńswo samo nie było zorganizowane. Ruś posiadała przynajmniej prawo własności, organizację "wołostną" i prawo familijne wraz ze spadkowem. Letuwa ani tego: Letuwini stali na tak niskim poziomie, iż nie znali nawet właściwej organizacji rodzinnej; syna nie wolno było postanowić na swojem, ni córki wydać za mąż bez pozwolenia księcia. Nie znali własności osobistej, ani osobistej wolności; nie było więc u nich prawa spadkowego. Wszystko własnością księcia, wszyscy jego niewolnikami; nawet wielmożowie letuwscy wieszali się potem jeszcze na rozkaz władcy. Polacy przynieśli im wraz z chrztem pojęcia własności, a później wolności. Letuwa cywilizowała się, przyjmując stopniowo urządzenia polskie.

W takim kraju niema co mówić o jakiejkolwiek administracji. Polska niczego nowego przez Letuwę nie zaznała, nie doświadczyła, nie nauczyła się; na Rusi litewskiej zaś spotykała się z urządzeniami opartemi na zależności osobistej uboższych od bogatszych. O administracji państwowej ani tam niema co mówić.

Administracja musi się stosować do stosunków społecznych, a te były na Litwie w porównaniu z Polską nietylko zacofane, bardziej prymitywne, ale jakościowo też całkiem różne. Było to społeczeństwo innego typu. O letuwskim ustroju społecznym nie wiele mamy do powiedzenia; stał on niżej ruskiego, znacznie niżej. Czasy historyczne okazują nam społeczeństwo letuwskie już pod wpływami ruskiego, cywilizujące się na ruskich wzorach, jakkolwiek bardzo słabo tylko.

Cechą zasadniczą ruskiego ustroju społecznego była szczeblowatość. Byli kniaziowie rozmaitych stopni, byli bojarowie wielu stopni i lud niewolny różnych kategoryj. Nie było pola do administracji państwowej tam, gdzie każdy był osobiście zawisłym od kogoś stojącego ponad nim, od kogoś wyżej urodzonego. Stosunki gospodarcze były długo zbyt prymitywne, żeby dostarczać zajęcia urzędom jakim ze względów dobra publicznego.

W trzy dni po założeniu biskupstwa wileńskiego, dnia 20. lutego 1387 ogłosił Jagiełło, że każdy Letuwin przyjmujący chrzest w wyznaniu katolickiem dostaje swe posiadłości na własność d z i ed z i cz n ą; wdowom przyznano prawa majątkowe takie same, jak w Polsce; córki zezwolono wydawać zamąż według uznania rodziców. W roku 1413 (unia horodelska) nadano 47 rodom letuwskim prawa polskiej szlachty wobec Wielkich Książąt litewskich. Rody te stały się rozsadnikami prawa polskiego na Litwie.

Wojewodowie zaczynają się od aktu unii horodelskiej w roku 1413. Wtenczas Władysław Jagiełło nominuje wojewodów i kasztelanów w Wilnie i w Trokach, tylko tych dwóch, tylko na Letuwie, nie tykając rozległej Rusi litewskiej. Pamiętać należy, że znacznie większa część Rusi litewskiej tworzyła aż do połowy rządów Kazimierza Jagiellończyka dzielnice książęce. Kiedy w r. 1471 Kazimierz zniósł księstwo kijowskie, wcielając je bezpośrednio pod swoja władzę, zamianował w Kijowie wojewodę. Było to trzeci wojewoda w państwie, a pierwszy na Rusi litewskiej.

Podskarbiostwo litewskie rozwinęło się dopiero w drugiej połowie wieku XV. Przedtem i długo jeszcze potem zwano urzędników wyręczających władcę w wykonywaniu praw finansowych - namiestnikami. Z początku byli urzędnikami samodzielnymi, podlegającymi bezpośrednio samemu Wielkiemu Księciu, a zatem urzędnikami wyższego typu, lecz bez jakiejkolwiek organizacyi. Kiedy ich potem zorganizowano i poddano wszystkich podskarbiemu, stracili na dostojeństwie, a poczęli się zwać tiwunami, która-to nazwa oznacza wyręczyciela wogóle (tiwun może być w każdym urzędzie, i również w służbie prywatnej). Namiestnikami poczęto zaś nazywać według polskiego znaczenia wyrazu nowych urzędników wyższego typu, posiadających pełnomocnictwa od władcy nietylko do spraw finansowych książęcych, lecz wogóle zaopatrzonych w rozległe pełnomocnictwa administracyjne, także z zakresu administracyi wojskowej; tacy namiestnicy bywali po ważniejszych grodach, a gęściej tylko na granicy wschodniej państwa, zwłaszcza na północno-wschodniej. W Koronie godność namiestnicza ograniczyła się niebawem tylko do wojska.

Pierwotnie nie było na Litwie sądownictwa państwowego; wszakżeż pierwotnie nie było go nigdzie! O letuwskiem prawie zwyczajowem sądowem nie wiemy nic; ruskie trzymało się zasady, że sędzią każdego jest ten, kto przy szczeblowatym ustroju społecznym jest jego bezpośrednim zwierzchnikiem. Najwyższym sędzią był książę dzielnicowy. Kiedy w ciągu XV. wieku dzielnice znikają, przybyło niezmiernie wiele materyału sądowego pod najwyższy sąd Wielkiego Księcia. Ten musiał mieć wyręczycieli, musiał dbać o zorganizowanie należyte instancyj niższych, i dążyć do tego, żeby przed jego orzecznictwo dostawało się spraw jak najmniej. Namiestnicy otrzymywali szeroką kompetencyę sądowniczą; nastąpili po nich starostowie, a w głównym powiecie województwa wojewodowie. Sądzili zarówno w sprawach cywilnych, jakoteż w karnych. Niebawem mieli taki nawał zaległości, iż musieli i oni mieć wyręczycieli. Sędziami pierwszej instancyi stali się ci urzędnicy, którym przy zmienionym ustroju pozostała nazwa namiestników.

Państwo pozostawało jednak Litwinom narzuconem przez dynastyę rodzimą, jak było w Polsce za pierwszych Piastów. Władza Wielkich Książąt była absolutna, a walka społeczeństwa o wpływ na państwo miała się dopiero rozpocząć od wytwarzania się warstwy wielmożów, jak w Polsce za czasów pomiędzy Bolesławem Śmiałym a Krzywoustym. Dopiero ku końcowi wieku XV, stanęła Litwa w tym punkcie, gdzie Polska znajdowała się w okresie dzielnicowym

Stosunek państwa do społeczeństwa na Litwie polegał na tem, że sama dynastya pragnęła, by społeczeństwo wykonywało wpływ na sprawy państwowe. Był to jedyny w historyi przykład, że sama dynastya narzucała społeczeństwu prawa obywatelskie! W Polsce rozumowano, że może kryć się wtem niebezpieczeństwo dla polskich."wolności", jeżeli zasiadająca na polskim tronie dynastya ma oparcie o kraj ościenny, w którym włada dziedzicznie i z władzą nieograniczoną. Jagiellonowie sami przeto ograniczali swą władzę monarszą na Litwie, żeby nie tracić popularności w Koronie. Od przywileju Władysława Jagiełły z roku 1387, od unii horodelskiej w r. 1413, wszystkie prawa obywatelskie były niemal narzucane temu społeczeństwu, bo były mu nadawane z góry, bez naporu i domagań się z jego strony. Toteż słabo bardzo odzywała się walka społeczeństwa o wpływ na państwo i aż do początku XVI. wieku ledwie zdołała wytworzyć się warstwa możnowładcza. Ale możnowładztwo okazać się miało na Litwie o wiele silniejszem. niż było w Koronie.

Ciekawa rzecz, że pociąganie szerszych warstw bojarskjch (szlacheckich) do udziału w sprawach publicznych dokonywało się z pomocą mimowolną... Krzyżaków. W istocie rzeczy był to wpływ polski. Polska narzucała Zakonowi warunek, że traktaty z nim zawierane muszą być poręczone przez reprezentantów Stanów państwa krzyżackiego; nie dowierzano bowiem Krzyżakom, a wiedziano, że ludność sama życzy sobie jak najlepszych z Polską stosunków. Ze strony polskiej występowali na aktach tych zawsze przedstawiciele społeczeństwa, ale to było w Polsce czemś całkiem naturalnem, co rozumiało się samo przez się. Kiedy jednak Polska zażądała tego samego od państwa krzyżackiego, żeby i na akcie z ich strony były pieczęcie obywateli, gwarantujących dotrzymanie traktatu, wszczął się w Europie huczek, jak można występować z pojęciami tak rewolucyjnemi! Polacy jednak nie ustąpili, żądanie swe przeparli i wnieśli do państwa Zakonu tem samem walkę społeczeństwa o wpływ na państwo. Polska i Litwa zawierały często układy z Zakonem równocześnie, a za polskim przykładem miały się i na litewskich aktach znaleść pieczęcie obywateli wybitniejszych, choćby w tym celu, żeby można było zażądać tego samego od Krzyżaków. W taki sposób społeczeństwo litewskie (letuwskie i ruskie) zostało wciągnięte w politykę, a Jagiellonowie sami dążność tę popierali.

Prawa obywatelskie możnowładztwa uznane były formalnie przywilejem ziemskim Wielkiego Księcia Aleksandra z roku 1492. Jak we wszystkich innych krajach, podobnież na Litwie wpływ na sprawy publiczne zaczynał się od piastowania wybitnych urzędów, a po pewnym czasie główni urzędnicy stawali się zarazem doradcami władcy i w ten sposób z dostojników powstawała Rada przyboczna monarchy. W Polsce i na Litwie zwano ich nawet "panami Radą", lub "panami Rady". Z razu należeli do litewskiej Rady tylko wojewodowie i kasztelanowie wileńscy i troccy, starosta żmujdzki i biskup wileński; następnie grono to rozszerzało się. Kompetencya Rady tyczyła się przedewszystkiem polityki zagranicznej, w czem już Aleksander bardzo był skrępowanym; w sprawach wewnętrznych otrzymała Rada wpływ na obsadzanie wyższych urzędów. Od roku 1506 wszelkie projekty zmian prawodawczych musiały pozyskać przedtem z góry zgodę panów Rady. W Koronie były już wtenczas demokratyczne rządy szlacheckie, wykonywane za pomocą sejmu.

  NA POCZĄTEK ROZDZIAŁU  
POWRÓT NA STRONĘ GŁÓWNĄ POWRÓT DO MENU Biblioteka wirtualna Spis treści