Ks. Jan Krokos - "O prawdzie i wolności"

Próba uchwycenia wzajemnych odniesień między prawdą a wolnością ukazała ich wzajemne przyporządkowanie. Zgodnie z tym, co spotykamy u św. Tomasza, owo przyporządkowanie inaczej ujawnia nam się w porządku sprawczym, a inaczej w porządku natury rzeczy. W porządku sprawczym pierwsza jest wolna wola, która chce czegoś, czego chcieć nie musi. W porządku natury pierwszy jest intelekt, który dla woli jest przewodnikiem.

Wolność habitualna jaka przysługuje woli (a także habitualnym wolnościom przypadkowym) bez światła intelektu byłaby jedynie relacją niezależności, nie zaś - otwarcia. Tym samym nie mogłaby się urzeczywistnić jako wolność aktualna w konkretnym chceniu czegoś, wyborze i decyzji.

Wolność jest u początku czynu, który sam będąc bytem powołanym do istnienia przez akt chcenia, tworzy nowe byty, zgodnie z zamysłem intelektualnym, a więc - ostatecznie - z prawdą poznawczą. Stąd wszelki byt, jako zgodny z intelektem, a zatem i poznawalny, nazywamy prawdą ontyczną.

Odmianą tak pojętej prawdy ontycznej jest prawda moralna. Jest ona bowiem zgodnością czynu (a więc bytu) z przekonaniami jego sprawcy co do słuszności bądź niesłuszności takiego postępowania, czyli z jego intelektem.

Inaczej ma się sprawa z prawdą poznawczą. Choć poznanie jako byt musi być chciane przez podmiot poznający (i w tym sensie wolność leży u początku poznania), to wynik poznania: prawda lub fałsz jako zgodność lub niezgodność intelektu z bytem nie jest bezpośrednio zawisły od wolnej woli, lecz zależy wyłącznie od takiego a nie innego spełnienia się danego aktu poznawczego lub ich sekwencji. Stąd - powiedzieliśmy - wola chcąc poznawać, implicite chce osiągnięcia prawdy poznawczej.

Prawda poznawcza, zarówno jako wynik poznania, jak i jako światło dla woli, nie znosi jej wolności. Osiągnięcie prawdy poznawczej nie jest równoznaczne z jej uznaniem. Wola też, choć koniecznie musi podążać za intelektem, nie musi kierować się mniemaniami prawdziwymi. Nie może jednakże oprzeć się jedynie na fałszu. Próba realizacji całkowicie fałszywego zamysłu skazana jest na niepowodzenie.

  NA POCZĄTEK ROZDZIAŁU  
POWRÓT NA STRONĘ GŁÓWNĄ POWRÓT DO MENU Biblioteka wirtualna Spis treści